ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ: ಹರಳಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ತುಳು ಇತಿಹಾಸದ ಅಪರೂಪದ ಶಾಸನ ಸಾಕ್ಷಿ

(ಕೃಪೆ:ತುಳು ವಲ್ಡ್)

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕಾಲಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಶಾಸನಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸಿವೆ. ಅಂತಹ ಅಪರೂಪದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗುತ್ತಲ್ ಸಮೀಪದ ಹರಳಹಳ್ಳಿಯ ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ.

ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹರಳಹಳ್ಳಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೊಟ್ಟಂಗಡಿ ಮತ್ತು ವಿಕ್ರಮಪುರ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳು ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ನಂತರ ಗುಟ್ಟ ರಾಜರ ಆಡಳಿತದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ.

ಹರಳಹಳ್ಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕವೆಂದರೆ ತ್ರಿಕೂಟ ವಿನ್ಯಾಸದ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ. ಶಿಸ್ಟ್ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮೂರು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳು, ಮೂರು ಗೋಪುರಗಳು, ಅಪರೂಪದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಪಥ, ನವರಂಗ, ಮಿಥುನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಹಾಗೂ ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ನರಸಿಂಹ, ಆದಿವರಾಹ, ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ದಿನಿ, ಸೂರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾಳಾಮುಖ ಶೈವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ ಹರಳಹಳ್ಳಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿರುವುದು **ಕ್ರಿ.ಶ. 1213 (ಶಕ 1136)**ರ ಶಾಸನ. ಈ ಶಾಸನವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಧಾರವಾಡದ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, South Indian Inscriptions, Volume XVIII, No. 300ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ.

ಈ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ, ಗುಟ್ಟ ವಂಶದ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ II ತನ್ನ ಮಗಳಾದ ತುಳುವಾಳದೇವಿಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ "ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ" ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಶಾಸನವು ಇನ್ನೂ ಮುಂದೆ, ದೇವಾಲಯದ ಪೂಜೆ, ನೈವೇದ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಗುಡ್ಡಹಾಳಪಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದಾನವನ್ನು ಸೋಮನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಾನಾಚಾರ್ಯರಾದ ತ್ರಿಲೋಚನ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ವಿಷಯ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1188ರ ಶಾಸನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡಹಾಳಪಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ದಾನದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಲ್ಲೇಖವು ಕ್ರಿ.ಶ. 1213ರ ಶಾಸನದಲ್ಲಿಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುವಾಗ ಕ್ರಿ.ಶ. 1213ರ ಶಾಸನವೇ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

ಇಂದು ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯು ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ "ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ" ಎಂಬ ದೇವಾಲಯದ ಹೆಸರು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದರಿಂದ, ಇದು ತುಳು ಇತಿಹಾಸದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ.

"ತುಳುವಾಳ" ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ರಾಜಕುಮಾರಿಯ ಹೆಸರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅದು "ತುಳು" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಶೋಧಕರ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆ ತುಳು ಜನಾಂಗ, ತುಳು ಪ್ರದೇಶ ಅಥವಾ ತುಳು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಯಾವುದೇ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಸನಾಧಾರಿತ, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ದೊರೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

ಹರಳಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನಗಳು, ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮತ್ತು ಗುಟ್ಟ ರಾಜರ ದಾನ ದಾಖಲೆಗಳು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಮೂಲ್ಯ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.

ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಇಂದು ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲಿನ ಶಾಸನ ಶಾಶ್ವತಗೊಳಿಸಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹರಳಹಳ್ಳಿಯ ತುಳುವಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಕೇವಲ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ಒಂದು ಶಿವಾಲಯವಲ್ಲ; ಅದು ತುಳು ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಅಮೂಲ್ಯ ಶಾಸನ ಸಾಕ್ಷಿ. ಈ ಶಾಸನದ ಕುರಿತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ನಡೆದರೆ ತುಳು ಇತಿಹಾಸದ ಅನೇಕ ಮರೆಯಾಗಿರುವ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

ಆಧಾರಗಳು:

South Indian Inscriptions, Vol. XVIII, No. 300; Bombay Gazetteer; ಕರ್ನಾಟಕ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ದಾಖಲೆಗಳು; ದಿಲೀಪ್ ನಾಡಿಗ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನ; ಧಾರವಾಡ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಶಾಸನ ದಾಖಲೆ.